İlk özel siyasi gazete Tercüman-ı Ahval çıkmaya başladı

21 Ekim 1860 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk özel siyasi gazete olarak çıkmaya başlayan Tercüman-ı Ahval'in sahibi ve yayıncısı Çapanzade Agah Efendiydi.

İlk özel siyasi gazete Tercüman-ı Ahval çıkmaya başladı

On yedinci yüzyıldan beri tarihi günü gününe, her ayrıntısıyla izleyen gazete, kitle iletişim araçları içinde hala etkin konumdadır. Gazetenin basıma başlamasıyla kolayca amacına uygun kuşam takınan gazeteler, ilk olarak yabancı dilde çıkarılmaya başlandı. İlk özel gazetemiz Tercüman-ı Ahvâl ile halka dönüldü ve onların anlayacağı dil ve biçimle bambaşka bir boyut kazandı. Artık gerek basın tarihi gerekse düşünce tarihimizde, 1860 yılında bugün hayatımıza giren Tercüman-ı Ahvâl ’den izler görmek mümkündü.

Osmanlıda ilk gazete 1795 yılında Bulletin de Nouvelles adıyla Fransızlar tarafından yayımlanmış, ilk Türkçe gazete ise (Vakayi-i Mısriye, Türkçe-Arapça) 1828 yılında Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa tarafından çıkarttırılmıştı. İstanbul’da yayınlanan ilk Türkçe gazete ise II.Mahmut döneminde Takvim-i Vekayi adıyla resmi nitelikli olarak yayına girmişti.Bir diğer gazete ise 1840’ta İngiliz asıllı William N.Churchill tarafından Ceride-i Havadis adıyla çıkarılmıştı. Biri resmi diğeri ise yarı resmi olarak yayınlanan bu gazetelerden hiçbiri ciddi bir talep görmemiş ve halkın ilgisini çekmemişti.

Osmanlının ilk özel gazetesi olan Tercümanı Ahval gazetesi böyle bir ortamda yayınlanmaya başladı. Gazetenin kurucusu Agah Efendi idi. Agah Efendi daha önce bir takım devlet görevlerinde bulunmuştu. Gazeteyi çıkarmadan önce Hersek Meclisi geçici reisliği görevinde bulunuyordu. 1860 yılının Mart ayında Maarifi Umumiye Nezaretine bir dilekçe ile başvuran Agah Efendinin bu başvurusu memnuniyetle karşılanmış, nizama uygun hareket etmek üzere ruhsat verilmesi uygun görülmüştü. Heyeti Vükela’dan gerekli onay alındıktan sonra padişahın da iradesi ile gazetenin yayına başlanması için ruhsat verilmişti.

Ruhsat izninin alınmasının ardından Tercüman-ı Ahval gazetesi 22 Ekim 1860'ta ilk sayısı ile okuyucunun karşısına çıktı. Gazete 40-55 cm boyutundaydı ve ilk zamanlar haftada bir gün,yalnızca Pazar günleri yayınlandı. Nisan 1961’den itibaren ise haftada üç kez, daha sonra ise yayın gününü haftada beşe çıkardı. Gazetede Havadisi Dahiliye ve Havadisi Hariciye başlıkları altında özellikle yabancı gazetelerden çevrilen siyasi haber- makaleler ve ansiklopedik bilgiler yer alıyordu.

Gazetede Agah Efendinin başlıca yardımcısı Şinasi idi. Şinasi Tercüman-ı Ahvalin ilk sayısındaki ünlü mukaddimesinde halkın görevleri olduğu kadar haklarının da bulunduğunu ve bunlardan birinin de ülke menfaati için görüş bildirmek olduğunu söylüyordu:

Mâdam ki bir hey’et-i ictimaiyede (sosyal toplulukta) yaşayan halk bunca vezaif-i kanuniye ile mükelleftir (kanuna ait vazifeler ile yükümlüdür), elbette kalen ve kalemen (sözle ve kalemle, sözle ve yazı ile) kendi vatanının menafiine (yararına) dair beyan-ı efkâr etmeği ( fikirlerini açıklamayı) cümle-i hukuk-ı müktesebesinden addeyler (kazanılmış hakları arasında görür). Eğer şu müddeaya (iddiaya) bir sened-i müsbit (ispatlama belgesi) aranılacak olsa, maarif (eğitim) kuvveti ile zihni açılmış olan milel-i mütemeddinenin (medenî milletlerin) yalnız politika gazetelerini göstermek kifayet edebilir (yetebilir).

Şinasi gazetenin çıkarılış amacını da yine şöyle açıklamaktaydı.

Ta’rife hâcet olmadığı üzre kelâm, ifade-i meram etmeğe mahsus (düşünceleri anlatmaya yarayan)bir mevhibe-i kudret (Tanrı hediyesi) olduğu misillû (için) , en güzel icad-i akl-ı insanî (insanın zihnî icadı) olan kitabet (yazı yazma) dahi kalemle tasvir-i kelâm eylemek fenninden ibarettir (sözü anlatmak sanatından ibarettir); bu itibar-i hakikate mebnî (bu gerçeği göz önünde bulundurarak), giderek (gittikçe), umum halkın kolaylıkla anlayabileceği mertebede (bir dille) işbu gazeteyi kaleme almak mültezem olduğu (bu gazeteyi yazmak gerektiği) dahi makam münasebeti ile şimdiden ihtar olunur (yazar olarak şimdiden haber veririz).

 Değil mi Tanrı’nın ihsânı akl-ü kalb-ü lisan,

Bu lûtfu etmelidir fikr-ü şükr-ü zikr insan.

“Akıl, gönül ve dil Tanrı’nın insanlara lûtfu değil midir? “İnsanlar Tanrı’nın bu lûtfunu düşünmeli, ona şükr etmeli, ve şükrünü ifade etmelidir.”

Tercümanı Ahval gazetesi Şinasi’nin haricinde yeni Osmanlı düşüncesine sahip Tanzimat dönemi aydınlarının görüşlerini ifade ettiği bir yayın oldu. Agah Efendi ve Şinasi’nin dışında Ahmet Vefik Paşa, Ziya Paşa, Refik Bey gazetede yazdıkları yazılarda Osmanlı toplumunun geri kalma nedenlerini ve ülkede olup bitenler hakkında makaleler yazarak fikirlerini halka ulaştırdılar.

Osmanlı döneminin ilk özel gazetesi basın tarihimizin ilk yayın durdurma cezasını alan gazete oldu ayın zamanda. Ziya Paşanın kaleme aldığı sanılan ve eğitim sistemine sert eleştirilerde bulunan bir yazı sebebiyle gazete 1861 Mayısında gazete kapatıldı. Gazete ancak belirli koşullara uymak kaydıyla iki hafta sonra tekrar yayınlanmaya başlandı.

İlk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval’in ardından 1860-76 yılları arasında ülkedeki gazete sayısı da artı. Gazeteciliğin geliştiği bu yıllarda idareyi rahatsız eden yazılar da artmaya başlamıştı. Bu durum basını baskı altına almak ve sansür etmek yolunda ilk girişimleri de başlattı. Bu çerçevede 1864 yılında ilk basın yasası sayılan Matbuat Nizamnamesi çıkarıldı. Bu nizamname ile gazetecilere hapis ve para cezaları getirilirken,gazeteler için de geçici ya da süresiz kapatma cezaları getirmekteydi.

Nizamnamenin ardından gazeteleri birbiri ardına kapatıldı ve cezalar verildi. Basına yönelik bu baskı yönetime olan tepkileri de artırmaya başlayacaktı.Sadrazam Ali Paşa’nın baskıcı yönetimine karşı çıkan ve artık Osmanlı devletinin de birçok Avrupa ülkesi gibi Meşrutiyet rejimine geçmesi gerektiğini savunan aydınlar bir araya gelerek gizli bir şekilde örgütlendiler. Agah Efendi, Namık Kemal, Kayazade Reşad, Menapirzade Nuri, Subhipaşazade Ayetullah, Mir'at sahibi Refik Beyler, Ali Suavi, Ziya (Paşa) gibi aydınlar önce ülke içinde sonra da kaçtıkları Avrupa ülkelerinden yönetime yönelik muhalefet başlattılar. Böylece Yeni Osmanlılar olarak ifade edilen muhalefet grubu oluştu.

Kaynaklar: Uğur Akbulut;Osmanlı basın tarihine bir katkı: Gazetelerin yayınlanma amaçları üzerine, Alpay Kabacalı; İlk Özel Gazete: Tercüman-ı Ahval,  Şinasi, Mukaddime,Tercüman-ı Ahval, Teşrinievvel,1277-22 Ekim, 1860

Kaynak: Dünya Bülteni  - Fikriyat

Güncelleme Tarihi: 21 Ekim 2020, 08:41
YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER

banner8