banner38

Cizye vergisi nedir? Cizye vergisi kimlerden alınır? Cizye vergisi neden alınmıştır?

Cizye kelimesini çoğumuz tarih ve İslam tarihi derslerinden duymuşuzdur. Tarihte gayrimüslim milletlerin can ve mal güvenliklerinin sağlanması için ödenen vergi türüdür. Sözlük anlamı "ödemek ya da karşılık olarak vermek" şeklinde yorumlanan Cizye vergisini yakından ele alalım. Peki cizye vergisi nedir? Cizye vergisi kimlerden alınır? Cizye vergisi ne kadar alınır? Cizye vergisi neden alınmıştır? Cizye vergisi ne zaman kaldırıldı? 

Genel 07.11.2022, 09:06 07.11.2022, 17:12
Cizye vergisi nedir? Cizye vergisi kimlerden alınır? Cizye vergisi neden alınmıştır?

Cizye vergisi nedir? 

İslâm Devleti'nde yaşayan, beden ve ruh sağlığı yerinde olan belirli yaş aralığındaki gayrimüslim erkek nüfustan alınan şer'i bir vergidir. Roma'da Hristiyan olmayanlardan "capitation", Sasaniler'de ise Yahudi ve Hristiyan olanlardan "gezit" adıyla toplanmıştır.

Cizye vergisi ne kadar alınır? 

Şer'i dayanağı Hicri 9. senede nazil olan Tevbe Suresi 29. Ayet olan bu vergi, Hz. Muhammed zamanında ayni ve nakdi olarak tahsil edilmiş olup Hz. Ömer (ö. 644) döneminde belirli kriterler doğrultusunda ale'rruûs (adam başı) olarak zenginlerden 48, orta hâllilerden 24 ve durumu iyi olmayanlardan 12 dirhem olarak veya sırasıyla 4, 2 ve 1 dinar şeklinde de toplanmıştır. Ayrıca bir bölge barış yolu ile sınırlara dâhil edilirse antlaşma şartlarında belirlenen bir bedel üzerinden maktu olarak da cizye vergisini ödeme fırsatı verilmiştir.

Cizye vergisi neden alınmıştır?

İslâm devletlerinde cizye vergisini ödeyenler askerlikten muaf tutularak zimmet statüsü kazanmış ve can, mal ve namus güvenlikleri devlet tarafından sağlanmıştır. Eğer devlet can, mal ve namus güvenliğini sağlayamazsa cizye vergisi talep edilmemiştir. Kişinin beden ve ruh sağlığının bozulması, sonradan Müslüman olması veya askerlik hizmetini yerine getirmesi gibi durumlarda cizye yükümlülüğü kalkmıştır.

Osmanlı Devleti'nde cizye veya kaynaklarda geçen diğer adıyla harâc-ı ruûs, gayrimüslim ve Kıpti Müslüman erkeklerden maktu veya ale'r-ruûs olarak tahsil edilmiştir. Maktu ödemede belirlenen sabit bir miktar söz konusuyken, ale'r-ruûs ödemede kişi gelirine göre âlâ (zengin), evsat (orta hâlli) ve ednâ (fakir) olarak üç seviye üzerinden ödenmesi esas olmuştur. 16. yüzyılda Şeyhülİslâm Ebussuud Efendi'nin (ö. 1574) vermiş olduğu fetvalara göre 200 dirhemden az serveti olanlar fakir, 200-10.000 dirhem arası serveti olanlar orta hâlli, 10.000 dirhem üzeri servete sahip olanlar zengin kabul edilmiş ve âlânın 40 veya 48 dirhem, evsatın 20 veya 24 dirhem, ednânın ise 12 dirhem cizye vergisi ödemesi gerektiği kaydedilmiştir. Ancak belirtilen bu miktarlar tüm Osmanlı coğrafyasında tek bir şekilde uygulanmamış olup ödemeler konusunda bölgesel farklılıklar ortaya çıkmıştır.

Cizye vergisi nasıl toplanmıştır? 

Cizye miktarı konusunda bölgesel farklılıklar olsa da uygulamalar 1691'e kadar benzeri şekilde devam etmiştir. Cizye konusunda en köklü değişiklik 1691 yılında Köprülü Fazıl Mustafa Paşa'nın (ö. 1691) vezareti sırasında yapılan cizye reformu ile gerçekleşmiştir. Cizye vergisinin daha önce çeşitli kalemler tarafından tahsil edilmesi ve tahsilat hususunda muhtelif kesimlerin de müdahalesinin bulunması nedeniyle vergi gelirinde aşınmaya sebep olan bu vergi toplama yöntemi kaldırılmış ve yerine tüm cizye gelirinin Cizye Muhasebesi Kalemi'nde toplanması esası getirilmiştir. Bu kalem, cizye gelirinin tahsili dışında yapılacak olan bazı ödemeleri de üstüne almıştır. Bu reform ile birlikte cizye vergisinin üç sınıf (esnâf-ı selâse) üzerinden tahsil edilip âlânın 4, evsatın 2 ve ednânın 1 şerifi altın cizye vergisi ödemesi kabul edilmiştir. Ancak bu uygulama aynı anda tüm Osmanlı coğrafyasında gerçekleştirilememiştir. Halkın elinde yeterince altın bulunamadığı zamanlarda ise belirlenen oranlarda gümüş ve bakır para kabul edilip kişilere kolaylık sağlanmış, tedavülde olan farklı para birimlerinden de tahsilât yapılmıştır.

Cizye vergisi ne zaman kaldırıldı? 

Zaman içerisinde cizye miktarında değişiklikler yaşanmıştır. II. Mahmud döneminde parada yaşanan tağşiş nedeniyle ve yeni kurulan ordunun finansmanı için 1827 tarihinde âlâ 24 kuruştan 36 kuruşa, evsat 12 kuruştan 18 kuruşa ve ednâ 6 kuruştan 9 kuruşa yükseltilmiştir. 1829 yılında bu rakamlar sırasıyla 48, 24 ve 12 kuruşa ve son olarak da 1835 yılında 60, 30 ve 15 kuruşa yükseltilmiş ve bu rakamlar cizye vergisi kaldırılana kadar sabit kalmıştır.

1855 tarihine gelindiğinde ise cizye vergisi dönemin siyasi şartlarından ötürü kaldırılmıştır. Cizye vergisinin kaldırılmasıyla birlikte gayrimüslimlerin de askerlik yapması gündeme gelmiş, ancak gayrimüslimler askerliğe sıcak bakmadıkları için bedel-i askeri veya iâne-i askeriye adıyla yeni bir vergi ihdas edilmiştir. 1909 yılına kadar tahsil edilen bedel-i askeri vergisi, bu tarihten sonra kaldırılmış ve Osmanlı Devleti'nde yaşayan her sağlıklı erkeğin askerlik hizmetini zorunlu olarak yapması kabul edilmiştir.

Yorumlar (0)
banner35
Günün Anketi Tümü
Hafta sonu seçim olsa oyunuzu hangi partiye verirdiniz?
banner21
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 25 60
2. Fenerbahçe 24 54
3. Beşiktaş 25 49
4. A.Demirspor 25 45
5. Trabzonspor 25 44
6. Başakşehir 24 41
7. Kayserispor 25 38
8. Konyaspor 25 34
9. Karagümrük 24 31
10. Antalyaspor 25 28
11. Alanyaspor 25 28
12. Sivasspor 25 27
13. Kasımpaşa 25 26
14. Gaziantep FK 25 25
15. Ankaragücü 24 25
16. İstanbulspor 24 24
17. Giresunspor 24 23
18. Hatayspor 24 23
19. Ümraniye 25 22
Takımlar O P
1. Samsunspor 28 60
2. Eyüpspor 27 53
3. Rizespor 27 52
4. Pendikspor 27 50
5. Sakaryaspor 27 49
6. Keçiörengücü 28 47
7. Bodrumspor 28 45
8. Manisa FK 27 42
9. Göztepe 27 41
10. Boluspor 27 41
11. Bandırmaspor 27 40
12. Tuzlaspor 27 28
13. Erzurumspor 26 25
14. Altay 27 25
15. Adanaspor 28 25
16. Altınordu 27 23
17. Gençlerbirliği 27 21
18. Denizlispor 28 17
19. Yeni Malatyaspor 28 16
Takımlar O P
1. Arsenal 28 69
2. M.City 27 61
3. M. United 26 50
4. Tottenham 28 49
5. Newcastle 26 47
6. Liverpool 26 42
7. Brighton 25 42
8. Brentford 27 42
9. Fulham 27 39
10. Chelsea 27 38
11. Aston Villa 27 38
12. Crystal Palace 28 27
13. Wolves 28 27
14. Leeds United 27 26
15. Everton 28 26
16. Nottingham Forest 27 26
17. Leicester City 27 25
18. West Ham United 26 24
19. Bournemouth 27 24
20. Southampton 28 23
Takımlar O P
1. Barcelona 26 68
2. Real Madrid 26 56
3. Atletico Madrid 26 51
4. Real Sociedad 26 48
5. Real Betis 26 45
6. Villarreal 26 41
7. Athletic Bilbao 26 36
8. Rayo Vallecano 26 36
9. Osasuna 26 34
10. Celta Vigo 26 34
11. Mallorca 26 32
12. Girona 26 31
13. Getafe 26 29
14. Sevilla 26 28
15. Cadiz 26 28
16. Real Valladolid 26 28
17. Espanyol 26 27
18. Valencia 26 26
19. Almeria 26 26
20. Elche 26 13
banner23